چرا کودک من همیشه چیزی در دستش دارد؟
«اگر اسباببازی، ماشین، تکهای پارچه، مداد یا حتی یک وسیله کوچک در دستش نباشد، بیقرار میشود.»
این یکی از پرسشهای پرتکرار والدین است.
گاهی کودک هنگام تماشای تلویزیون، راه رفتن، صحبت کردن یا حتی حضور در یک محیط جدید، دائماً وسیلهای را در دست میگیرد، میچرخاند، لمس میکند یا با آن بازی میکند.
اما آیا این رفتار طبیعی است؟
آیا نشانه اوتیسم است؟
آیا باید کودک را مجبور کنیم وسیله را کنار بگذارد؟
پاسخ این است که قبل از حذف رفتار، باید بفهمیم کودک با در دست داشتن آن وسیله چه چیزی به دست میآورد.
پیشنهاد ویژه: کاردرمانی در شرق تهران
پیشنهاد ویژه: کلینیک گفتار درمانی نگاه نوین
برای کودکی که همیشه چیزی را در دست می گیرد از دید علوم اعصاب چه اتفاقی افتاده؟
مغز دائماً در حال دریافت اطلاعات از محیط و بدن است؛ از جمله اطلاعات مربوط به لمس، حرکت، فشار عضلات و مفاصل، صدا، بینایی و وضعیت بدن.
بعضی کودکان برای رسیدن به سطح مناسبی از آرامش و هوشیاری، به ورودی حسی بیشتری نیاز دارند.
به این حالت در ادبیات تخصصی، Sensory Seeking یا جستوجوی حسی گفته میشود.
برای مثال، کودک ممکن است:
* دائماً چیزی را لمس کند.
* وسایل را بچرخاند یا تکان دهد.
* چیزی را فشار دهد.
* اشیا را در دست نگه دارد.
* لباس یا پارچه خاصی را لمس کند.
* به دنبال حرکت، پریدن یا فعالیت بدنی باشد.
خلاصه اینکه وابستگی لمسی کودک به اشیاء به وجود آمده است.
در مدلهای پردازش حسی، کودکانی که آستانه حسی بالاتری دارند ممکن است برای دریافت ورودی حسی کافی، فعالانه به دنبال تحریک بیشتری باشند. این ورودی میتواند از طریق لمس، حرکت، صدا یا فعالیتهای بدنی ایجاد شود.
علت وابستگی لمسی کودک به اشیاء چیست؟
وابستگی لمسی کودک به اشیاء، یک مشکل قابل درمان است که در کاردرمانی نگاه نوین توسط دکتر فیصل جباری، ارزیابی و درکان می شود.
پیشنهاد ویژه: گفتار درمانی در شرق تهران
علت اینکه کودک من همیشه چیزی در دستش دارد چیه؟
پژوهشهای جدیدتر نیز نشان میدهند که در برخی کودکان، بهخصوص در شرایطی مانند اوتیسم، جستوجوی حسی میتواند با تنظیم برانگیختگی و هیجان ارتباط داشته باشد؛ یعنی کودک از یک رفتار حسی برای رسیدن به وضعیت آرامتر یا قابلکنترلتر استفاده کند.
بنابراین گاهی آن چیزی که از بیرون «وابستگی به یک وسیله» دیده میشود، از نگاه مغز میتواند یک استراتژی خودتنظیمی باشد.
از دید روانشناسی چرا کودک اشیاء را توی دستش میگیره؟
همیشه مسئله حسی نیست.
گاهی کودک به دلیل عوامل روانشناختی و رفتاری به یک شیء وابسته میشود.
۱. آرامسازی هیجانی
بعضی کودکان هنگام اضطراب، خستگی، تغییر محیط یا قرار گرفتن در موقعیتهای ناآشنا، با گرفتن یک وسیله آشنا احساس امنیت بیشتری میکنند.
در این حالت، وسیله میتواند نقش یک «ابزار آرامکننده» را داشته باشد.
۲. ایجاد حس پیشبینیپذیری
کودک ممکن است با داشتن یک شیء آشنا احساس کند شرایط قابلکنترلتر است.
این مسئله بهخصوص در کودکانی که با تغییرات محیطی یا موقعیتهای جدید دشواری بیشتری دارند، اهمیت پیدا میکند.
۳. عادت رفتاری
گاهی رفتار از یک نیاز حسی یا هیجانی شروع شده اما بهتدریج تبدیل به عادت شده است.
مثلاً کودک ابتدا برای آرام شدن ماشین کوچکی را در دست گرفته، اما بعد از مدتی حتی زمانی که آرام است نیز بدون آن احساس راحتی نمیکند.
۴. کمک به توجه و تمرکز
در بعضی کودکان، یک فعالیت حرکتی یا لمسی ساده میتواند به تنظیم سطح برانگیختگی کمک کند و کودک را برای مشارکت در فعالیت آمادهتر کند.
۵. رفتار تکراری
در برخی کودکان، بهخصوص کودکان دارای اختلالات نورورشد، گرفتن، چرخاندن، ضربه زدن یا دستکاری تکراری اشیا میتواند بخشی از رفتارهای تکراری یا جستوجوی حسی باشد.
اما وجود این رفتار بهتنهایی به معنی اوتیسم نیست.
رفتارهای تکراری و حسی در رشد طبیعی نیز دیده میشوند و برای تفسیر آنها باید سن، شدت، انعطافپذیری، عملکرد اجتماعی، ارتباط، بازی و سایر ویژگیهای کودک نیز بررسی شود.
پیشنهاد ویژه: گفتار درمانی در شرق تهران
پس آیا باید وسیله را از کودک بگیریم؟
معمولاً نه به صورت ناگهانی.
اگر آن وسیله به کودک کمک میکند خودش را تنظیم کند، حذف ناگهانی آن ممکن است اضطراب یا بیقراری را افزایش دهد.
بهتر است ابتدا بفهمیم:
کودک چه زمانی این وسیله را میخواهد؟
مثلاً:
* هنگام خستگی؟
* هنگام اضطراب؟
* در محیط شلوغ؟
* هنگام تماشای تلویزیون؟
* هنگام انجام تکالیف؟
* هنگام ورود به محیط جدید؟
* وقتی باید از والد جدا شود؟
* یا تقریباً در تمام طول روز؟
این اطلاعات به متخصص کمک میکند کارکرد رفتار را پیدا کند.
راهکارهای تخصصی برای کودکی که اشیاء رو در دستش میگیره چیست؟
۱. اول «نیاز پشت رفتار» را پیدا کنیم
به جای اینکه فقط بپرسیم:
«چطور کاری کنیم بچه این وسیله را نگیرد؟»
بهتر است بپرسیم:
«این وسیله چه نیازی را برای کودک برطرف میکند؟»
اگر نیاز حسی باشد، باید جایگزین مناسب ایجاد شود.
اگر نیاز هیجانی باشد، باید مهارتهای خودتنظیمی و مدیریت اضطراب تقویت شود.
اگر رفتار تبدیل به عادت شده باشد، باید بهصورت تدریجی و برنامهریزیشده تغییر کند.
برای کودکی که به لمس و فشار نیاز دارد، ممکن است فعالیت هایی مانند:
۳. زمان استفاده از وسیله را بهتدریج کاهش دهیم
