بررسی علمی دستزدنهای تکراری در کودکان از نگاه علوم اعصاب، روانشناسی و کاردرمانی
یکی از رفتارهایی که گاهی والدین را نگران میکند، به هم زدن یا کوبیدن مداوم دستها است؛ به خصوص وقتی کودک این حرکت را بارها در طول روز تکرار میکند و به نظر میرسد نمیتواند آن را متوقف کند.
چرا کودک من مدام دست هایش را به هم می زند؟ به هم زدن یا کوبیدن مداوم دست ها
والدین معمولاً میپرسند:
«چرا بچه من اینقدر دست هایش را به هم می زند؟ آیا طبیعی است؟ آیا نشانه اوتیسم است؟ آیا باید جلوی این کار را بگیرم؟»
پاسخ این است که یک رفتار به تنهایی نمیتواند علت یا تشخیص خاصی را مشخص کند. برای درک این رفتار باید ببینیم کودک چه زمانی این حرکت را انجام میدهد، در چه شرایطی بیشتر میشود و آیا بر بازی، یادگیری، ارتباط و زندگی روزمره او تأثیر گذاشته است یا خیر.
پیشنهاد ویژه: کاردرمانی در شرق تهران
از نگاه علوم اعصاب، چرا کودک دست هایش را به هم میزند؟
حرکت دستها یک فعالیت ساده نیست؛ هنگام حرکت دادن یا به هم زدن دستها، مغز همزمان اطلاعات مختلفی از پوست، عضلات، مفاصل و سیستم حرکتی دریافت میکند.
برای بعضی کودکان، حرکات ریتمیک و تکراری میتوانند یک ورودی قابل پیشبینی برای سیستم عصبی ایجاد کنند. به همین دلیل ممکن است کودک زمانی که هیجانزده، خسته، مضطرب یا بیحوصله است، این حرکت را بیشتر انجام دهد.
در این شرایط، ممکن است دست زدن بخشی از یک فرآیند خودتنظیمی باشد؛ یعنی کودک ناخودآگاه از حرکت بدنش برای تنظیم سطح هیجان، برانگیختگی یا توجه خود استفاده کند.
البته نباید تصور کنیم که همیشه یک قسمت مشخص از مغز مسئول این رفتار است. رفتارهای حرکتی تکراری نتیجه تعامل پیچیده سیستمهای حرکتی، حسی، هیجانی و تنظیمی مغز هستند.
👇👇👇
چرا کودک وقتی خوشحال یا هیجان زده است بیشتر دست میزند؟
یکی از الگوهای مهمی که والدین باید به آن توجه کنند، ارتباط رفتار با هیجان است.
بعضی کودکان وقتی خیلی خوشحال میشوند، چیزی را با هیجان میبینند، بازی مورد علاقهشان شروع میشود یا اتفاق جذابی برایشان رخ میدهد، دستهایشان را سریع به هم میزنند.
در این شرایط، رفتار ممکن است بخشی از ابراز هیجان و تنظیم برانگیختگی کودک باشد.
بنابراین اگر کودک هنگام شادی این کار را انجام میدهد، صرفاً به دلیل اینکه حرکت تکراری است، نباید فوراً آن را رفتار مشکلدار در نظر گرفت.
پیشنهاد ویژه: کلینیک گفتار درمانی نگاه نوین
آیا استرس هم می تواند باعث دست زدن کودکان شود؟
بله.
در بعضی کودکان، رفتارهای تکراری زمانی افزایش پیدا میکنند که کودک:
* مضطرب است؛
* خسته است؛
* در محیط شلوغ قرار دارد؛
* با یک موقعیت جدید روبهرو شده است؛
* از والد جدا شده است؛
* باید منتظر بماند؛
* یا نمیداند قرار است چه اتفاقی بیفتد.
در چنین شرایطی، حرکت تکراری میتواند برای کودک نقش یک رفتار تنظیمکننده داشته باشد.
به همین دلیل، گاهی به جای اینکه فقط بپرسیم:
«چطور این رفتار را متوقف کنیم؟»
باید بپرسیم:
«چه چیزی باعث شده کودک در این لحظه به این رفتار نیاز پیدا کند؟»
آیا دست زدن کودک یک رفتار حسی است؟
گاهی بله.
کودک ممکن است از طریق حرکت دادن و به هم زدن دستها، اطلاعات حسی و حرکتی دریافت کند و این تحریک برای او جذاب یا تنظیمکننده باشد.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
هر دست زدنی الزاماً رفتار حسی نیست.
ممکن است یک کودک این رفتار را به دلیل جستوجوی حسی انجام دهد، کودک دیگری هنگام هیجان این کار را انجام دهد و کودک دیگری یک الگوی حرکتی تکراری داشته باشد.
به همین دلیل، متخصص باید رفتار کودک را در شرایط مختلف مشاهده و بررسی کند.
دریافت نوبت: نوبت دهی گفتار درمانی
آیا دست زدن مداوم نشانه اوتیسم است؟
به تنهایی خیر.
حرکاتی مانند دست زدن، بالبال زدن، تکان دادن دستها یا حرکات ریتمیک در برخی کودکان دارای اوتیسم دیده میشوند و میتوانند بخشی از رفتارهای تکراری آنها باشند.
اما همین حرکات ممکن است در کودکانی که اوتیسم ندارند نیز دیده شوند.
بنابراین نمیتوان فقط با دیدن دست زدن کودک گفت:
«این کودک اوتیسم دارد.»
برای بررسی اوتیسم باید مجموعهای از ویژگیها مانند ارتباط اجتماعی، توجه مشترک، بازی، انعطافپذیری، ارتباط کلامی و غیرکلامی و سایر رفتارهای تکراری و حسی بررسی شود.
از دید روانشناسی چه چیزی اهمیت دارد؟
در روانشناسی کودک، یکی از مهمترین سؤالات این است:
دست زدن چه کارکردی برای کودک دارد؟
برای مثال ممکن است:
دست زدن → هیجان
یا:
ارام شدن → دست زدن → اضطراب
یا:
بیحوصلگی --> دست زدن >ایجاد تحریک و سرگرمی
وجود داشته باشد.
در بعضی موارد نیز رفتار ممکن است با توجه گرفتن از اطرافیان تقویت شود.
بنابراین اگر والدین هر بار که کودک دست میزند با نگرانی، تذکر یا توجه زیاد واکنش نشان دهند، ممکن است ناخواسته میزان توجه مرتبط با رفتار را افزایش دهند.
به همین دلیل، مداخله رفتاری باید بر اساس کارکرد واقعی رفتار طراحی شود.
پیشنهاد ویژه: گفتار درمانی در شرق تهران
کاردرمانی چه کمکی به کودک دارای اختلال کوبیدن دستها به هم میکند؟
کاردرمانی میتواند کمک کند مشخص شود که این رفتار چه ارتباطی با پردازش حسی، حرکت، توجه، تنظیم هیجان و عملکرد روزمره کودک دارد.
در ارزیابی تخصصی ممکن است بررسی شود:
* کودک چه زمانی دست میزند؟
* چه چیزی قبل از رفتار اتفاق افتاده است؟
* بعد از دست زدن چه تغییری در کودک ایجاد میشود؟
* آیا رفتار در محیط شلوغ بیشتر میشود؟
* آیا هنگام شادی و هیجان افزایش پیدا میکند؟
* آیا کودک میتواند با تغییر فعالیت، رفتار را متوقف کند؟
* آیا رفتار مانع بازی و یادگیری میشود؟
* آیا رفتارهای حرکتی تکراری دیگری نیز وجود دارد؟
این اطلاعات به متخصص کمک میکند بفهمد آیا کودک به مداخله نیاز دارد و اگر نیاز دارد، چه نوع مداخلهای مناسبتر است.
پیشنهاد ویژه: چرا کودک من همیشه چیزی در دستش دارد؟
آیا باید دست کودک را بگیریم و مانع دست زدنش شویم؟
در بسیاری از موارد، متوقف کردن اجباری رفتار اولین هدف درمان نیست.
اگر کودک از این حرکت برای تنظیم خودش استفاده میکند، حذف ناگهانی آن ممکن است باعث افزایش بیقراری یا ایجاد رفتار دیگری شود.
بهتر است ابتدا علت مشخص شود.
اگر کودک نیاز به فعالیت حرکتی دارد، میتوان فعالیتهای حرکتی مناسب را وارد برنامه روزانه کرد.
اگر مسئله پردازش حسی باشد، میتوان بر اساس ارزیابی تخصصی از فعالیتهای حسی-حرکتی متناسب استفاده کرد.
اگر مسئله اضطراب یا تنظیم هیجان باشد، باید مهارتهای خودتنظیمی و مدیریت هیجان نیز آموزش داده شوند.
در واقع هدف همیشه این نیست که کودک «دیگر دست نزند»؛ هدف مهمتر این است که کودک بتواند در موقعیتهای مختلف انعطافپذیرتر، آرامتر و کارآمدتر عمل کند.
شواهد جدید کاردرمانی نیز بیشتر بر بهبود عملکرد، مشارکت و اهداف واقعی زندگی کودک تأکید دارند، نه صرفاً حذف یک رفتار منفرد.
چه زمانی بهتر است برای کودک ارزیابی تخصصی شود؟
اگر کودک:
* تقریباً در تمام طول روز دستهایش را به هم میزند؛
* این رفتار بسیار شدید یا طولانی است؛
* نمیتواند در فعالیتهای دیگر شرکت کند؛
* هنگام جلوگیری از رفتار، واکنش بسیار شدیدی نشان میدهد؛
* رفتارهای تکراری دیگری نیز دارد؛
* مشکلات ارتباطی یا اجتماعی دارد؛
* حساسیتهای حسی قابلتوجه دارد؛
* یا این رفتار بهتازگی و بهصورت ناگهانی شروع شده است،
بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
هدف ارزیابی، پیدا کردن «برچسب» برای کودک نیست؛ بلکه پیدا کردن علت و کارکرد رفتار است.
پیشنهاد ویژه: گفتار درمانی
برای کودکی مه مرتب دستهایش را به هم می کوبد والدین چه کاری می توانند انجام دهند؟
قبل از اینکه دائماً به کودک بگویید «دست نزن»، چند روز رفتار را مشاهده کنید.
یادداشت کنید:
چه زمانی دست میزند؟
قبل از آن چه اتفاقی افتاده؟
چقدر ادامه پیدا میکند؟
بعد از آن کودک آرامتر میشود یا هیجانش بیشتر میشود؟
آیا میتوان توجه کودک را به فعالیت دیگری منتقل کرد؟
همین اطلاعات ساده میتواند برای متخصص بسیار ارزشمند باشد.
یک نکته مهم برای والدین
دست زدن مداوم همیشه به معنی وجود مشکل نیست.
- گاهی کودک در حال ابراز شادی است.
- گاهی بدن خود را تنظیم میکند.
- گاهی یک رفتار حرکتی تکراری است.
- گاهی نیاز حسی دارد.
- و گاهی نیز این رفتار در کنار سایر علائم رشدی نیازمند بررسی تخصصی است.
بنابراین قبل از حذف رفتار، باید علت آن را پیدا کنیم.
👇👇👇
کلینیک نگاه نوین؛ شناخت علت رفتار، قبل از تغییر آن
در کلینیک نگاه نوین، رفتارهای حرکتی تکراری کودکان از یک زاویه بررسی نمیشوند.
ما تلاش میکنیم با توجه به شرایط هر کودک، ارتباط میان پردازش حسی، سیستم حرکتی، تنظیم هیجانی، توجه، رفتار و مهارتهای رشدی را بررسی کنیم.
هدف ما فقط این نیست که کودک دستهایش را به هم نزند؛
هدف این است که بفهمیم چرا این رفتار اتفاق میافتد، چه نیازی پشت آن قرار دارد و چگونه میتوان به کودک کمک کرد تا مهارتهای بهتری برای تنظیم بدن و هیجانات خود پیدا کند.
هر رفتار یک پیام دارد؛ اول پیام را بفهمیم، بعد برای تغییر آن اقدام کنیم.
