30 فعالیت حس عمقی کودکان
فعالیت حس عمقی کودکان یکی از موضوعات مهم در کاردرمانی کودکان، به‌ویژه در زمینه تنظیم حسی، آگاهی بدنی، کنترل حرکتی و مشارکت بهتر کودک در فعالیت‌های روزمره است. بسیاری از والدین به دنبال بازی‌ها و تمرین‌هایی هستند که بتوانند در خانه انجام دهند و به کودک کمک کنند انرژی خود را بهتر مدیریت کند، بدنش را بهتر بشناسد و آمادگی بیشتری برای فعالیت‌های حرکتی و آموزشی داشته باشد.
در این مقاله از کلینیک کاردرمانی نگاه نوین، 30 فعالیت حس عمقی برای کودکان را از سطح ساده تا پیشرفته معرفی می‌کنیم و توضیح می‌دهیم چگونه می‌توان از فعالیت‌های فشار عمقی و فعالیت‌های مقاومتی در قالب بازی استفاده کرد.
پیشنهاد ویژه: کاردرمانی
پیشنهاد ویژه: گفتار درمانی
نکته مهم: فعالیت‌های حس عمقی باید متناسب با سن، توانایی‌های حرکتی، وضعیت حسی و نیازهای هر کودک انتخاب شوند. فهرست زیر یک راهنمای عمومی است و جایگزین ارزیابی تخصصی توسط کاردرمانگر کودک نیست.
حس عمقی چیست؟
حس عمقی یا Proprioception به اطلاعاتی گفته می‌شود که بدن از طریق گیرنده‌های موجود در عضلات، مفاصل و سایر ساختارهای حرکتی دریافت می‌کند. این اطلاعات به مغز کمک می‌کنند بفهمد:
- بدن در چه وضعیتی قرار دارد؛
- اندام‌ها بدون نگاه‌کردن کجا هستند؛
- برای حرکت دادن بدن چه مقدار نیرو لازم است؛
- حرکت با چه سرعت و شدتی انجام شود؛
- بدن چگونه در فضا قرار گرفته است.
به همین دلیل، فعالیت‌هایی مانند هل دادن، کشیدن، حمل کردن، فشار دادن، چهار دست‌وپا رفتن و فعالیت‌های مقاومتی می‌توانند ورودی حس عمقی ایجاد کنند.
در کاردرمانی کودکان، این نوع فعالیت‌ها گاهی به‌عنوان بخشی از برنامه تنظیم حسی و حرکتی کودک مورد استفاده قرار می‌گیرند.
۳۰ فعالیت حس عمقی برای کودکان
برای اینکه والدین بتوانند فعالیت مناسب‌تری انتخاب کنند، تمرین‌ها را به سه سطح مبتدی، متوسط و پیشرفته تقسیم کرده‌ایم.
سطح مبتدی؛ فعالیت های ساده حس عمقی
۱. هل دادن کوسن یا بالش
یک کوسن یا بالش نسبتاً سبک را جلوی کودک قرار دهید و از او بخواهید با دو دست آن را روی زمین هل دهد.
این فعالیت می‌تواند یک بازی ساده برای ایجاد فشار و مقاومت عضلانی باشد.
۲. حمل چند کتاب
از کودک بخواهید چند کتاب سبک را از یک نقطه به نقطه دیگر منتقل کند.
تعداد و وزن کتاب‌ها باید متناسب با توانایی کودک باشد.
۳. ورز دادن خمیر نرم
خمیر بازی را در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید آن را فشار دهد، بغلتاند، پهن کند و شکل دهد.
این فعالیت علاوه بر ورودی حس عمقی، می‌تواند در تقویت مهارت‌های دست نیز نقش داشته باشد.
۴. فشردن اسفنج
یک اسفنج نرم را به کودک بدهید و از او بخواهید آن را با دست فشار دهد و سپس رها کند.
می‌توان این فعالیت را هنگام بازی با آب نیز انجام داد.
پیشنهاد ویژه: کاردرمانی در شرق تهران
پیشنهاد ویژه: کلینیک گفتار درمانی نگاه نوین
۵. فشار دادن کف دست ها به یکدیگر
کودک کف دست‌های خود را مقابل هم قرار دهد و برای چند ثانیه آنها را به یکدیگر فشار دهد.
این فعالیت ساده را می‌توان در قالب بازی یا بخشی از برنامه حرکتی روزانه انجام داد.
۶. پاک کردن میز
از کودک بخواهید با یک دستمال سطح میز را پاک کند.
حرکت دادن دستمال روی سطح، به‌خصوص زمانی که کودک کمی فشار وارد می‌کند، می‌تواند یک فعالیت حرکتی ساده و کاربردی باشد.
۷. هل دادن دیوار
کودک روبه‌روی دیوار بایستد، کف دست‌ها را روی دیوار قرار دهد و برای چند ثانیه به‌آرامی به آن فشار وارد کند.
ایمنی: کودک نباید برای انجام این فعالیت بدن خود را بیش از حد تحت فشار قرار دهد.
۸. جارو کردن زمین
جارو کردن می‌تواند فعالیتی روزمره و در عین حال حرکتی باشد.
بهتر است دسته جارو متناسب با قد کودک باشد و فعالیت با نظارت والد انجام شود.
۹. حمل یک سبد سبک
یک سبد سبک حاوی وسایل ایمن را به کودک بدهید و از او بخواهید آن را در فاصله کوتاهی حمل کند.
۱۰. چهار دست‌وپا رفتن روی تشک
از کودک بخواهید روی یک سطح نرم و ایمن چهار دست‌وپا حرکت کند.
این فعالیت می‌تواند عضلات اندام فوقانی، کمربند شانه‌ای و تنه را درگیر کند.
دریافت نوبت: نوبت دهی گفتار درمانی
پیشنهاد ویژه: گفتار درمانی در شرق تهران
فعالیت های حس عمقی سطح متوسط
۱۱. شنا روی دیوار
کودک مقابل دیوار قرار می‌گیرد و با خم و صاف کردن دست‌ها، حرکت مشابه شنا انجام می‌دهد.
این تمرین نسبت به هل دادن ساده دیوار، فعالیت حرکتی بیشتری ایجاد می‌کند.
۱۲. راه رفتن خرسی
کودک با دست‌ها و پاها روی زمین حرکت می‌کند، در حالی که زانوها تا حد امکان از زمین فاصله دارند.
راه رفتن خرسی یکی از بازی‌های حرکتی محبوب کودکان است.
۱۳. راه رفتن خرچنگی
کودک روی زمین می‌نشیند، دست‌ها و پاها را روی زمین قرار می‌دهد و بدن را از زمین جدا می‌کند؛ سپس به شکل خرچنگ حرکت می‌کند.
۱۴. اسکات برای جمع کردن اسباب بازی ها
اسباب‌بازی‌ها را در نقاط مختلف اتاق قرار دهید و از کودک بخواهید با خم و راست شدن آنها را جمع کند.
به این ترتیب یک فعالیت روزمره به یک بازی حرکتی تبدیل می‌شود.
۱۵. هل دادن چرخ دستی یا ماشین اسباب‌بازی
اگر کودک وسیله‌ای مانند چرخ‌دستی یا ماشین اسباب‌بازی بزرگ دارد، می‌تواند آن را روی سطح ایمن هل دهد.
۱۶. تی کشیدن زمین
تی کشیدن، در صورت متناسب بودن اندازه ابزار با کودک، می‌تواند یک فعالیت حرکتی کاربردی باشد.
۱۷. کشیدن خمیر بازی با دست
از کودک بخواهید خمیر را با هر دو دست بکشد، فشار دهد و دوباره جمع کند.
۱۸. شن‌بازی و کند و کاو در شن
بازی با شن شامل فشار دادن، حفاری، پر کردن ظرف و جابه‌جایی شن است و می‌تواند فعالیتی چندحسی باشد.
۱۹. حمل آبپاش
یک آبپاش کوچک و سبک را با مقدار مناسبی آب پر کنید و اجازه دهید کودک آن را در فضای امن حمل کند.
۲۰. هل دادن توپ بزرگ به سمت دیوار
توپ بزرگ را جلوی کودک قرار دهید و از او بخواهید با دو دست آن را به سمت دیوار هل دهد.
پیشنهاد ویژه: چرا کودک در دیکته جا می‌ماند؟
پیشنهاد ویژه: استرس و اختلال تکلم
فعالیت های حس عمقی پیشرفته
فعالیت‌های این بخش نیازمند توانایی حرکتی بیشتر هستند و نباید صرفاً به دلیل پیشرفته بودن، برای همه کودکان انجام شوند.
۲۱. راه رفتن خرسی در مسیر موانع
چند مانع یا مخروط ایمن در مسیر قرار دهید و کودک مسیر را با راه رفتن خرسی طی کند.
۲۲. چهار دست‌وپا رفتن روی کوسن‌ها
چند کوسن را روی زمین و با فاصله کم قرار دهید و از کودک بخواهید از روی آنها چهار دست‌وپا عبور کند.
سطح باید کاملاً ایمن باشد و احتمال سر خوردن وجود نداشته باشد.
۲۳. هل دادن گاری در مسیر مخروط ها
کودک گاری یا وسیله اسباب‌بازی را در مسیری مشخص و بین موانع هل می‌دهد.
۲۴. حمل و دسته بندی کیسه های لوبیا یا حبوبات
کیسه‌های کوچک و ایمن را در اختیار کودک قرار دهید تا آنها را حمل کرده و در محل‌های مشخص قرار دهد.
۲۵. کشیدن جعبه نسبتاً سنگین
جعبه‌ای سبک تا متوسط را روی سطح مناسب قرار دهید و کودک آن را با طناب یا دست جابه‌جا کند.
وزن جعبه باید با توانایی جسمی کودک متناسب باشد.
۲۶. ورز دادن خمیر سفت‌تر
در مقایسه با خمیر نرم، خمیر سفت‌تر مقاومت بیشتری ایجاد می‌کند.
کودک می‌تواند آن را فشار دهد، بکشد و شکل دهد.
۲۷. بالا رفتن از پله های کوتاه بازی
در صورت وجود تجهیزات استاندارد و ایمن، بالا و پایین رفتن از پله‌های کوتاه بازی می‌تواند یک فعالیت حرکتی مناسب باشد.
۲۸. کشیدن کش مقاومتی
با استفاده از کش مقاومتی مناسب کودک می‌توان فعالیت‌های کششی ساده انجام داد.
میزان مقاومت کش باید توسط متخصص و متناسب با توانایی کودک انتخاب شود.
۲۹. اسکات و گذاشتن توپ روی زمین
کودک توپ را در دست گرفته، اسکات انجام می‌دهد و توپ را در نقطه مشخص قرار می‌دهد.
۳۰. شنا با تکیه به میز یا سطح شیب‌دار
برای کودکانی که توانایی لازم را دارند، می‌توان نوع ساده‌شده‌ای از شنا را با تکیه به سطح ثابت انجام داد.
پیشنهاد ویژه: چرا کودک در دیکته جا می‌ماند؟
پیشنهاد ویژه: استرس و اختلال تکلم
آیا فعالیت های حس عمقی برای کودکان بیش فعال مفید هستند؟
یکی از سؤالات رایج والدین این است که آیا فعالیت‌های حس عمقی برای کودکان بیش‌فعال یا دارای ADHD مناسب هستند؟
فعالیت‌های حرکتی و مقاومتی ممکن است برای برخی کودکان در قالب یک برنامه منظم به تنظیم سطح برانگیختگی، مشارکت در فعالیت و آمادگی برای انجام کار کمک کنند؛ اما نمی‌توان یک فعالیت مشخص را برای تمام کودکان مبتلا به ADHD مناسب دانست.
برای مثال، ممکن است یک کودک از فعالیت‌های سنگین مانند هل دادن و کشیدن استقبال کند، در حالی که کودک دیگری با همان فعالیت بیش از حد خسته یا تحریک شود.
بنابراین در صورت وجود مشکلات توجه، بیش‌فعالی یا تنظیم حسی، بهتر است برنامه حرکتی کودک پس از ارزیابی تخصصی طراحی شود.
فعالیت های حس عمقی و کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم
برخی کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم (ASD) ممکن است تفاوت‌هایی در پردازش حسی داشته باشند.
فعالیت‌هایی مانند:
- هل دادن؛
- کشیدن؛
- حمل کردن؛
- راه رفتن خرسی؛
- چهار دست‌وپا رفتن؛
- بازی با خمیر؛
- فعالیت‌های مقاومتی؛
ممکن است در برنامه کاردرمانی برخی از این کودکان مورد استفاده قرار گیرند.
اما نکته مهم این است که اوتیسم یک طیف است و نیازهای حسی و حرکتی کودکان با یکدیگر تفاوت زیادی دارد.
به همین دلیل، هدف از فعالیت حس عمقی نباید صرفاً «خسته کردن کودک» باشد؛ بلکه باید بخشی از یک برنامه هدفمند برای افزایش مشارکت، عملکرد و مهارت‌های کودک باشد.
پیشنهاد ویژه: چرا کودک من مدام دست هایش را به هم می زند؟
پیشنهاد ویژه: چرا کودک من همیشه چیزی در دستش دارد؟
ارتباط کاردرمانی و گفتاردرمانی در رشد کودک
رشد کودک فقط به یک مهارت محدود نمی‌شود. حرکت، بازی، ارتباط، زبان، توجه، تنظیم رفتار و مشارکت در فعالیت‌های روزمره می‌توانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند.
به همین دلیل، در برخی کودکان همکاری بین رشته‌های مختلف توانبخشی اهمیت پیدا می‌کند.
در کلینیک کاردرمانی نگاه نوین، در کنار خدمات کاردرمانی، توجه به نیازهای ارتباطی و گفتاری کودک نیز اهمیت دارد و والدین می‌توانند برای ارزیابی و پیگیری مشکلات گفتار و زبان از خدمات گفتاردرمانی دکتر فیصل جباری نیز بهره ببرند.
البته باید توجه داشت که کاردرمانی و گفتاردرمانی دو حوزه تخصصی متفاوت هستند و فعالیت‌های حس عمقی به‌خودی‌خود درمان اختلالات گفتار و زبان محسوب نمی‌شوند. برنامه گفتاردرمانی باید بر اساس ارزیابی اختصاصی مهارت‌های گفتاری، زبانی، ارتباطی و در صورت نیاز تغذیه‌ای کودک طراحی شود.
چه زمانی کودک به ارزیابی کاردرمانی نیاز دارد؟
اگر کودک در کنار مشکلات حسی یا حرکتی، در فعالیت‌های روزمره نیز با دشواری مواجه است، ارزیابی تخصصی می‌تواند کمک‌کننده باشد.
برای مثال:
- در انجام فعالیت‌های حرکتی متناسب با سن مشکل دارد؛
- مرتب با اشیا برخورد می‌کند یا در کنترل بدن مشکل دارد؛
- از بعضی فعالیت‌های حرکتی به‌شدت اجتناب می‌کند؛
- دائماً به دنبال فعالیت‌های شدید حرکتی است؛
- در نشستن و مشارکت در فعالیت‌های روزمره مشکل دارد؛
- در لباس پوشیدن، غذا خوردن یا انجام کارهای شخصی متناسب با سن مشکل دارد؛
- در مدرسه یا مهدکودک نمی‌تواند به‌خوبی در فعالیت‌ها مشارکت کند؛
- مشکلات حرکتی با مشکلات توجه، رفتاری یا ارتباطی همراه است.
در چنین شرایطی، بهتر است به جای انتخاب تصادفی تمرین‌ها، ابتدا نیازهای کودک توسط کاردرمانگر کودک ارزیابی شود.
برنامه ساده فعالیت حس عمقی در خانه ( تمرین های تنظیم حسی )
برای شروع، لازم نیست تعداد زیادی تمرین را همزمان انجام دهید.
یک برنامه ساده می‌تواند شامل این موارد باشد:
مرحله اول:
به مدت 5 دقیقه فعالیت آرام مانند ورز دادن خمیر
مرحله دوم:
5 دقیقه فعالیت مقاومتی مانند هل دادن بالش یا دیوار.
مرحله سوم:
به مدت 5 دقیقه فعالیت حرکتی مانند راه رفتن خرسی یا چهار دست‌وپا رفتن.
مرحله چهارم:
بازگشت به یک فعالیت آرام و مورد علاقه کودک.
با این حال، این برنامه صرفاً یک نمونه عمومی است و برای کودکانی که مشکلات حسی، حرکتی، رشدی یا پزشکی دارند، بهتر است برنامه اختصاصی توسط متخصص تنظیم شود.
پیشنهاد ویژه: چرا نمی‌توانیم روی هدف متمرکز شویم؟
پیشنهاد ویژه: چرا بعضی کودکان اجازه نمیدن موهاشونو کوتاه کنیم؟
نکات ایمنی در انجام فعالیت های حس عمقی
قبل از شروع فعالیت‌ها به این نکات توجه کنید:
- فعالیت باید متناسب با سن و توانایی کودک باشد.
- از وزنه یا وسایل سنگین بدون نظر متخصص استفاده نکنید.
- فعالیت‌های کششی را با فشار زیاد انجام ندهید.
- محیط بازی باید عاری از وسایل خطرناک و لغزنده باشد.
- کودک را مجبور به انجام فعالیتی که از آن می‌ترسد نکنید.
- اگر کودک درد، سرگیجه، تنگی نفس یا ناراحتی غیرعادی نشان داد، فعالیت را متوقف کنید.
- در کودکان دارای شرایط پزشکی یا مشکلات حرکتی قابل‌توجه، قبل از اجرای فعالیت‌های مقاومتی با متخصص مشورت کنید.
جمع بندی
فعالیت حس عمقی کودکان می‌تواند در قالب بازی‌های ساده و روزمره، تجربه‌ای جذاب برای کودک ایجاد کند. فعالیت‌هایی مانند هل دادن، کشیدن، حمل کردن، راه رفتن خرسی، چهار دست‌وپا رفتن، ورز دادن خمیر و بازی‌های مقاومتی می‌توانند بخشی از برنامه حرکتی کودک باشند.
با این حال، مهم‌ترین نکته این است که هر کودک نیازهای متفاوتی دارد. اگر کودک مشکلات حسی، حرکتی، توجهی، رفتاری، رشدی یا ارتباطی دارد، بهتر است به جای اجرای یک برنامه یکسان برای همه، ابتدا ارزیابی تخصصی انجام شود.
در کلینیک کاردرمانی نگاه نوین می‌توان نیازهای کودک را از دیدگاه توانبخشی بررسی کرد و در صورت نیاز، مسیر کاردرمانی و گفتاردرمانی را متناسب با شرایط کودک دنبال کرد. همچنین برای بررسی مشکلات گفتار، زبان و ارتباط، امکان استفاده از خدمات کاردرمانی دکتر فیصل جباری وجود دارد.
هدف توانبخشی، صرفاً انجام چند تمرین نیست؛ هدف، کمک به کودک برای مشارکت بهتر و مستقل‌تر در زندگی روزمره است.
سؤالات متداول درباره فعالیت حس عمقی کودکان
بهترین فعالیت حس عمقی برای کودک چیست؟
یک فعالیت واحد به‌عنوان بهترین فعالیت برای همه کودکان وجود ندارد. انتخاب فعالیت باید بر اساس سن، توانایی حرکتی، نیازهای حسی و هدف درمانی کودک انجام شود.
آیا فعالیت حس عمقی برای کودک بیش فعال مناسب است؟
برخی فعالیت‌های حرکتی و مقاومتی ممکن است برای بعضی کودکان دارای ADHD مفید باشند، اما نوع، شدت و زمان انجام فعالیت باید متناسب با نیاز کودک باشد.
آیا فعالیت حس عمقی اوتیسم را درمان می‌کند؟
خیر. فعالیت‌های حس عمقی درمان اوتیسم نیستند. آنها ممکن است در چارچوب یک برنامه توانبخشی فردی برای برخی کودکان مورد استفاده قرار گیرند.
آیا می‌توان فعالیت های حس عمقی را در خانه انجام داد؟
بسیاری از فعالیت‌های ساده مانند هل دادن بالش، بازی با خمیر، جارو کردن یا راه رفتن خرسی را می‌توان در محیط خانه انجام داد؛ البته فعالیت‌های دشوارتر یا مقاومتی بهتر است با راهنمایی متخصص انجام شوند.
تفاوت کاردرمانی و گفتاردرمانی چیست؟
کاردرمانی می‌تواند بر مهارت‌های حرکتی، حسی، عملکردی و مشارکت کودک در فعالیت‌های روزمره تمرکز کند، در حالی که گفتاردرمانی بر حوزه‌هایی مانند گفتار، زبان، ارتباط و برخی مشکلات مرتبط با بلع و تغذیه تمرکز دارد. در برخی کودکان، همکاری این دو حوزه می‌تواند به شکل جامع‌تری به نیازهای کودک پاسخ دهد.
پیشنهاد ویژه: چرا بعضی کودکان اجازه نمیدن موهاشونو کوتاه کنیم؟
پیشنهاد ویژه: وقتی کودک عصبانی می شود و فحاشی می‌کند چکار کنم؟
پیشنهاد ویژه: کودکم به دلیل ضعف توجه و تمرکز در سنجش رد شده چکار کنیم؟
پیشنهاد ویژه: چرا کودک در مدرسه حرف نمی‌زند؟
